جدول سایز مته قلاویز: برای پیچ M3 تا M12 مته آهن چند بزنیم؟

پاسخ کوتاه

سایز مته قلاویز برای رزوه‌های متریک دنده‌درشت از یک قاعدهٔ ساده به دست می‌آید: قطر مته = قطر پیچ − گام رزوه. بنابراین برای قلاویز M6 مته ۵، برای M8 مته ۶.۸، برای M10 مته ۸.۵ و برای M12 مته ۱۰.۲ میلی‌متر لازم است. اگر فقط می‌خواهید پیچ از داخل سوراخ رد شود (سوراخ عبور)، مته باید کمی بزرگ‌تر از قطر پیچ باشد؛ مثلاً برای پیچ M8 حدود ۹ میلی‌متر.

در ادامه، ابزار رابیت (rabitabzar.com)، فروشگاه ابزار در بازار حسن‌آباد تهران، جدول کامل سایز مته قلاویز و سوراخ عبور، فرق مته HSS و کبالت برای آهن و استیل و نکات قلاویزکاری بدون شکستن قلاویز را آورده است.

چرا «مته آهن سایز چند» این‌قدر سرچ می‌شود؟

وقتی می‌خواهید روی ورق، پروفیل یا قطعهٔ فلزی رزوه ایجاد کنید، اولین سؤال این است که مته آهن سایز چند بزنید. اگر مته کوچک‌تر از اندازه باشد، قلاویز سفت می‌رود و احتمال شکستنش در قطعه بالا می‌رود. اگر مته بزرگ‌تر باشد، دندهٔ رزوه کم‌عمق می‌شود و پیچ زود هرز می‌شود. به همین خاطر عددهایی مثل ۴.۲، ۶.۸ و ۸.۵ که در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسند، در واقع پرکاربردترین سایزهای مته آهن در کارگاه هستند.

سوراخ قلاویز با سوراخ عبور چه فرقی دارد؟

• سوراخ قلاویز (Tap Drill): سوراخی که بعداً داخلش رزوه زده می‌شود تا پیچ مستقیماً در خود قطعه بسته شود. قطر آن از قطر پیچ کوچک‌تر است.

• سوراخ عبور (Clearance Hole): سوراخی که پیچ فقط از آن رد می‌شود و با مهره در طرف دیگر بسته می‌شود. قطر آن از قطر پیچ بزرگ‌تر است.

این دو را با هم اشتباه نگیرید؛ بیشتر سؤال‌هایی که با عنوان «مته برای پیچ ۸» یا «مته برای پیچ ۶» سرچ می‌شوند، به یکی از همین دو حالت برمی‌گردد.

جدول سایز مته قلاویز متریک (دنده‌درشت)

این جدول برای رزوه‌های متریک استاندارد ISO با گام معمولی (دنده‌درشت) است که روی بیشتر پیچ و مهره‌های بازار ایران دیده می‌شود.

نکته: ستون «سوراخ عبور» مقدار متوسط و رایج است. اگر دقت مونتاژ مهم است، سوراخ عبور ریزتر (مثلاً ۸.۴ برای M8) و اگر هم‌راستایی قطعات سخت است، سوراخ گشادتر انتخاب می‌شود.

فرمول سریع محاسبهٔ سایز مته قلاویز

برای رزوهٔ متریک: قطر مته = قطر اسمی پیچ − گام.

مثال: قلاویز M10 با گام ۱.۵ ← ۱۰ − ۱.۵ = ۸.۵ میلی‌متر.

همین فرمول برای دنده‌ریزها هم جواب می‌دهد؛ مثلاً M10×1.25 ← مته ۸.۷۵ که در عمل با مته ۸.۸ زده می‌شود و M12×1.5 ← مته ۱۰.۵.

جدول دنده‌ریزهای پرکاربرد

اگر نمی‌دانید پیچ شما دنده‌درشت است یا دنده‌ریز، گام را با شانه‌رزوه یا با مقایسه با یک پیچ استاندارد بسنجید؛ بیشتر پیچ‌های عمومی دنده‌درشت هستند.

کدام مته آهن را برای سوراخ قلاویز انتخاب کنیم؟

جنس مته به اندازهٔ سایز آن مهم است. مته‌ای که روی آهن معمولی عالی کار می‌کند، ممکن است روی استیل زود کند شود.

مته HSS؛ انتخاب اول برای آهن معمولی

مته HSS از فولاد تندبر (High-Speed Steel) ساخته می‌شود و برای سوراخ‌کاری آهن، فولاد نرم، آلومینیوم، چوب و ام‌دی‌اف مناسب است. برای بیشتر کارهای کارگاهی و خانگی که روی پروفیل و ورق آهنی انجام می‌شود، یک مته HSS سالم و هم‌اندازه کافی است.

در ابزار رابیت، مته HSS ولف سایز ۱ تا ۲۰ میلی‌متر DIN338 به‌صورت تکی و سایزبه‌سایز عرضه می‌شود. روی کارت این محصول سایزهای پرکاربرد قلاویز و عبور مثل ۲.۵، ۴.۲، ۵ و ۸.۵ (قلاویز) و ۴.۵، ۵.۵، ۱۱ و ۱۳.۵ (عبور) فهرست شده‌اند؛ پیش از سفارش، موجود بودن سایز موردنظر را روی همان کارت ببینید.

مته کبالت؛ برای استیل و فولادهای سخت‌تر

مته کبالت در واقع مته HSS است که حدود ۵ تا ۸ درصد کبالت به آلیاژ آن اضافه شده (گریدهای رایج M35 و M42). کبالت سختی مته را در دمای بالا حفظ می‌کند؛ به همین دلیل برای سوراخ‌کاری استیل و فولادهای مقاوم که هنگام کار داغ می‌شوند انتخاب بهتری است. در مقابل، مته کبالت معمولاً شکننده‌تر است و با فشار جانبی یا لرزش زودتر می‌شکند.

برای این کاربرد می‌توانید مته کبالت ولف ۰.۵ تا ۲۲ میلی‌متر DIN338 (طبق کارت محصول حدود ۵٪ کبالت)، مته کبالت ۸٪ ولف و ست‌های مته کبالت ۱ تا ۱۰ ولف و ۱ تا ۱۳ ولف را بررسی کنید. وضعیت موجودی هر سایز روی کارت محصول درج می‌شود.

مقایسهٔ مته HSS و کبالت برای سوراخ قلاویز

برای آشنایی بیشتر با انواع مته آهن، مقالهٔ مته آهن چیست و بررسی کامل انواع آن و برای تشخیص سریع مته‌ها، راهنمای تشخیص مته آهن از مته دیوار را هم ببینید.

مراحل قلاویزکاری روی آهن بدون شکستن قلاویز

1. محل سوراخ را سنبه بزنید تا نوک مته روی سطح سر نخورد.

2. قطعه را با گیره ثابت کنید. قطعهٔ لرزان رایج‌ترین دلیل کج شدن سوراخ و شکستن مته و قلاویز است. ست سه‌عددی گیره سی کلمپ یا انبر قفلی C شکل کراسمن برای این کار مناسب‌اند.

3. برای سایزهای بزرگ‌تر از حدود ۸ میلی‌متر، اول سوراخ راهنما بزنید (مثلاً با مته ۳ یا ۴) و بعد با مته اصلی گشاد کنید.

4. دور دریل را با قطر مته هماهنگ کنید: هرچه مته درشت‌تر و قطعه سخت‌تر (مثل استیل) باشد، دور پایین‌تر و فشار یکنواخت‌تر لازم است.

5. از روغن برش یا مایع خنک‌کاری استفاده کنید تا مته داغ نشود و لبهٔ برش سالم بماند.

6. لبهٔ سوراخ را پلیسه‌گیری یا کمی خزینه کنید تا قلاویز راحت‌تر شروع شود. مجموعهٔ ۶ عددی مته خزینه آهن برای این مرحله کاربرد دارد.

7. قلاویز را عمود نگه دارید و در قلاویز دستی، بعد از هر نیم تا یک دور، کمی برگردانید تا براده بشکند و خارج شود.

میان‌بر: مته قلاویز سردریلی

اگر روی ورق و پروفیل نازک زیاد رزوه می‌زنید، مته قلاویز ترکیبی سوراخ و رزوه را در یک مرحله با دریل ایجاد می‌کند. ست مته قلاویز ۶ عددی HSS سایز ۳ تا ۱۰ طبق کارت محصول شامل سایزهای ۳، ۴، ۵، ۶، ۸ و ۱۰ میلی‌متر است. سایر قلاویزها و حدیده‌ها را در دستهٔ حدیده و قلاویز ببینید.

چک‌لیست خرید مته آهن برای قلاویزکاری

• سایز قلاویز و گام آن را مشخص کرده‌ام (دنده‌درشت یا دنده‌ریز).

• سایز مته را از جدول بالا انتخاب کرده‌ام، نه با حدس.

• جنس قطعه را می‌دانم: آهن معمولی ← HSS؛ استیل یا فولاد سخت ← کبالت.

• استاندارد و طول مته (مثلاً DIN338 که طول معمولی و رایج است) را روی کارت محصول دیده‌ام.

• دنبالهٔ مته با سه‌نظام دریل من سازگار است.

• برای سایزهای بزرگ، مته کوچک‌تر برای سوراخ راهنما هم دارم.

• روغن برش، گیره و عینک ایمنی آماده است.

اشتباهات رایج در انتخاب سایز مته قلاویز

• زدن مته هم‌اندازهٔ پیچ: مثلاً مته ۸ برای قلاویز M8؛ نتیجه رزوهٔ بسیار کم‌عمق و پیچی است که هرز می‌شود.

• گرد کردن عدد به پایین: زدن ۶.۵ به جای ۶.۸ برای M8 در آهن سخت، قلاویز را سفت می‌کند و احتمال شکستن آن بالا می‌رود.

• استفاده از مته دیوار روی آهن: مته الماسه یا چهارشیار برای بتن طراحی شده و روی فلز سوراخ تمیز نمی‌زند.

• کار روی استیل با دور بالا و بدون روغن: استیل زیر مته داغ و سخت می‌شود و لبهٔ مته در چند ثانیه می‌سوزد.

سؤالات متداول

برای قلاویز M8 چه مته‌ای لازم است؟

برای قلاویز M8 دنده‌درشت (گام ۱.۲۵) مته ۶.۸ میلی‌متر استاندارد است. برای M8×1 دنده‌ریز مته ۷ میلی‌متر زده می‌شود.

برای قلاویز M6 مته چند بزنیم؟

برای M6 با گام ۱ میلی‌متر، مته ۵ میلی‌متر مناسب است.

مته قلاویز M10 چند است؟

برای M10 دنده‌درشت (گام ۱.۵) مته ۸.۵ میلی‌متر و برای M10×1.25 مته ۸.۸ میلی‌متر لازم است.

مته ۴.۲ برای چه قلاویزی است؟

مته ۴.۲ میلی‌متر سایز استاندارد سوراخ قلاویز M5 (گام ۰.۸) است.

برای اینکه پیچ ۸ از سوراخ رد شود، مته چند بزنیم؟

برای سوراخ عبور پیچ M8، مته حدود ۹ میلی‌متر (حالت متوسط) یا ۸.۴ میلی‌متر (حالت دقیق) رایج است.

برای قلاویز روی استیل مته HSS کافی است یا کبالت بخرم؟

برای چند سوراخ روی استیل نازک، مته HSS با دور پایین و روغن ممکن است جواب بدهد، اما برای کار مداوم روی استیل، مته کبالت به دلیل تحمل حرارت بالاتر انتخاب مطمئن‌تری است.

DIN338 روی مته یعنی چه؟

DIN338 استاندارد آلمانی برای مته‌های مارپیچ با طول معمولی (Jobber) و دنبالهٔ استوانه‌ای است؛ یعنی مته در طول رایج و قابل بستن در سه‌نظام معمولی دریل ساخته شده است.

مته آهن را از کجا بخرم؟

مته HSS و کبالت ولف را می‌توانید سایزبه‌سایز در دستهٔ مته آهن ابزار رابیت ببینید و سفارش دهید. ابزار رابیت فروشگاه ابزار در بازار حسن‌آباد تهران است و سفارش‌ها از همین‌جا ارسال می‌شود.

جمع‌بندی

برای انتخاب سایز مته قلاویز کافی است قطر پیچ را منهای گام رزوه کنید: M5 ← ۴.۲، M6 ← ۵، M8 ← ۶.۸، M10 ← ۸.۵ و M12 ← ۱۰.۲. برای آهن معمولی مته HSS و برای استیل مته کبالت انتخاب کنید، قطعه را محکم ببندید و با روغن برش کار کنید. اگر سایز موردنیازتان را پیدا نکردید یا دربارهٔ انتخاب مته سؤال دارید، از طریق ابزار رابیت با ما در ارتباط باشید.