حدیده و قلاویز چیست؟ فرق، جدول سایز لوله آب و رزوه زدن با دریل

حدیده و قلاویز چیست؟ به زبان ساده، حدیده ابزاری است که روی سطح بیرونی لوله یا میله دنده (رزوهٔ نر) می‌زند و قلاویز ابزاری است که داخل سوراخ، مهره یا اتصال رزوه (رزوهٔ ماده) ایجاد می‌کند. در لوله‌کشی آب ساختمان، سایز ۱/۲ اینچ معمولاً برای لوله ۲۰ میلی‌متری و سایز ۳/۴ اینچ برای لوله ۲۵ میلی‌متری به کار می‌رود. مدل‌های سردریلی دوسر هر دو کار را با یک قطعه و با کمک دریل یا پیچ‌گوشتی شارژی انجام می‌دهند.

در این راهنما از فروشگاه ابزار رابیت توضیح می‌دهیم فرق حدیده و قلاویز دقیقاً چیست، چه انواعی دارند، کدام سایز برای کدام لوله است، چطور با دریل رزوهٔ تمیز بزنید و موقع خرید به چه نکاتی دقت کنید. اگر عجله دارید، جدول سایز و بخش «مراحل رزوه زدن با دریل» را ببینید.

حدیده و قلاویز چیست و هر کدام چه کاری می‌کند؟

هر اتصال پیچی دو طرف دارد: یک طرف نر که دنده‌هایش بیرون است (مثل پیچ یا سر لوله) و یک طرف ماده که دنده‌هایش داخل است (مثل مهره یا سر زانو). حدیده و قلاویز دقیقاً همین دو طرف را می‌سازند یا تعمیر می‌کنند. برای همین معمولاً اسمشان کنار هم می‌آید و در بیشتر جعبه‌ابزارهای لوله‌کشی و تأسیسات هر دو پیدا می‌شوند.

حدیده؛ رزوهٔ بیرونی (نر)

حدیده قطعه‌ای حلقه‌ای یا استوانه‌ای است که دندانه‌های برنده‌اش در داخل آن قرار دارد. وقتی حدیده را روی سر لوله یا میله بچرخانید، این دندانه‌ها سطح بیرونی را می‌تراشند و رزوه‌ای مارپیچ و یکنواخت می‌سازند. به این کار حدیده‌کاری یا رزوه‌تراشی می‌گویند.

قلاویز؛ رزوهٔ داخلی (ماده)

قلاویز شبیه یک پیچ یا مته است که دندانه‌های برنده‌اش روی سطح بیرونی بدنه قرار دارد. قلاویز داخل سوراخ یا دهانهٔ اتصال می‌چرخد و دیوارهٔ داخلی را دنده‌دار می‌کند. به این کار قلاویزکاری می‌گویند. قلاویز برای صاف‌کردن رزوه‌ای که پلیسه گرفته یا کمی آسیب دیده هم کاربرد دارد.

فرق حدیده و قلاویز در یک نگاه

انواع حدیده و قلاویز

بازار ابزار پر از مدل‌های مختلف حدیده و قلاویز است، اما برای کار ساختمانی و خانگی می‌شود آن‌ها را در چند دستهٔ اصلی خلاصه کرد. انتخاب درست قبل از هر چیز به جنس قطعه (فلز یا پلاستیک) و نوع رزوه (متریک یا اینچی لوله) بستگی دارد.

۱. حدیده و قلاویز دستی (برای فلز و پیچ‌های متریک)

ست‌های دستی معمولاً برای سایزهای متریک مثل M3 تا M12 ساخته می‌شوند و کاربرد اصلی‌شان ساخت یا تعمیر رزوهٔ پیچ و مهره روی آهن، آلومینیوم و قطعات فلزی است. قلاویزهای دستی اغلب در سری‌های دو یا سه‌تایی (پیش‌رو، میان‌رو و پس‌رو) عرضه می‌شوند تا رزوه مرحله‌به‌مرحله کامل شود. قبل از قلاویزکاری روی فلز باید سوراخ را با مته‌ای کمی کوچک‌تر از قطر پیچ زد. سایز دقیق این مته را در جدول سایز مته قلاویز آورده‌ایم. اگر می‌خواهید سوراخ و رزوه را با دریل و در یک مرحله بزنید، ست مته قلاویز ۶ عددی HSS گزینهٔ سریع‌تری است.

۲. حدیدهٔ لوله فلزی (دستی جغجغه‌ای یا برقی)

برای لوله‌های فولادی و گالوانیزه، از حدیده‌های مخصوص لوله با لقمه‌های تعویضی استفاده می‌شود که به‌صورت دستی (جغجغه‌ای) یا برقی کار می‌کنند. این ابزارها سنگین‌تر و تخصصی‌ترند و کار با آن‌ها، به‌خصوص در لوله‌کشی گاز، باید به لوله‌کش مجاز سپرده شود. ابزارهای سردریلی که در ادامه معرفی می‌کنیم برای این نوع لوله‌ها ساخته نشده‌اند.

۳. حدیده و قلاویز سردریلی لوله آب پلاستیکی

این همان ابزاری است که این روزها بیشترین جست‌وجو را دارد: قطعه‌ای فلزی با دنباله‌ای که در سه‌نظام دریل یا پیچ‌گوشتی شارژی بسته می‌شود و رزوه‌زنی لوله و اتصالات پلاستیکی آب (مثل لوله‌های سفید و سبز) را چند برابر سریع‌تر از روش دستی انجام می‌دهد. این خانواده چند مدل دارد:

• دوسر (دو کاره): یک سر قلاویز برای رزوهٔ داخلی و بدنهٔ دیگر حدیده برای رزوهٔ بیرونی. نمونه‌اش حدیده و قلاویز دوسر لوله ۲۰ سایز ۱/۲ و حدیده و قلاویز دوسر لوله ۲۵ سایز ۳/۴ است که روی بسته‌شان عبارت Plastic Water Pipe Internal and External Tapping Device درج شده است.

• ست دو سایزی: مثل ست حدیده و قلاویز لوله آب سایز ۱/۲ و ۳/۴ اینچ که هر دو سایز پرکاربرد را همراه با میلهٔ کمکی در یک بسته دارد.

• فقط قلاویز: مثل قلاویز سر دریلی مخصوص لوله PVC سایز ۱/۲ و ۳/۴ یا قلاویز سردریلی لوله PVC با رابط شش‌گوش برای وقتی که فقط رزوهٔ داخلی لازم دارید.

• فقط حدیده یا ست چندسایزی: مثل مجموعه ۷ عددی حدیده سر دریلی لوله آب PVC یا قلاویز و حدیده سردریلی لوله PVC سایز ۱/۲ تا ۱ اینچ برای کسی که سایز ۱ اینچ هم لازم دارد.

حدیده و قلاویز دوسر سردریلی: سر بالایی قلاویز و بدنهٔ پایینی حدیده است.

جدول سایز حدیده و قلاویز لوله آب

مهم‌ترین نکته این است که عدد اینچی روی حدیده و قلاویز لوله (مثل ۱/۲ یا ۳/۴) نام اسمی رزوه است، نه قطر واقعی لوله. برای همین «حدیده ۱/۲» به معنای لولهٔ ۱۲٫۷ میلی‌متری نیست. در بازار ایران، سایزهای اینچی رزوه معمولاً این‌طور با قطر لوله‌های پلیمری آب جور می‌شوند:

عددهای قطر و دنده در جدول مربوط به رزوهٔ استاندارد BSP (گام ویتورث) است که در اتصالات لوله‌کشی آب ایران رایج است. با این حال، پیش از خرید همیشه سایز روی اتصال یا شیر را با سایز ابزار مقایسه کنید. سایزهای ۱/۲ و ۳/۴ اینچ بیشترین کاربرد را در لوله‌کشی داخل واحدها دارند و ابزارهای سردریلی معمولاً برای همین دو سایز ساخته می‌شوند.

ست حدیده و قلاویز لوله آب برای دو سایز پرکاربرد ۱/۲ و ۳/۴ اینچ

مراحل رزوه زدن لوله آب با حدیده و قلاویز سردریلی

رزوه‌زنی لوله پلاستیکی با دریل کار سختی نیست، اما رزوهٔ کج یا ذوب‌شده باعث نشتی می‌شود. این مراحل را به ترتیب انجام دهید:

1. آب را ببندید و خط را تخلیه کنید. شیر اصلی را ببندید و با باز کردن پایین‌ترین شیر، فشار و آب داخل لوله را خالی کنید.

2. لوله را صاف و عمود ببرید. سر کج باعث می‌شود رزوه از ابتدا کج شروع شود. با قیچی لوله بر برش صاف و تمیز بزنید و پلیسهٔ لبه را بگیرید.

3. سایز و سر درست را انتخاب کنید. برای دنده‌زدن روی سطح بیرونی لوله از بخش حدیده و برای رزوهٔ داخل اتصال از بخش قلاویز استفاده کنید. سایز ابزار را با سایز اتصال (۱/۲ یا ۳/۴) چک کنید.

4. ابزار را محکم در سه‌نظام ببندید. دنباله را تا ته در سه‌نظام بگذارید و سفت کنید. حالت چکشی دریل را خاموش کنید.

5. دور کم و کلاچ را تنظیم کنید. با دور پایین شروع کنید. در پیچ‌گوشتی شارژی، کلاچ (گشتاور) را روی عدد متوسط بگذارید تا اگر ابزار گیر کرد، لوله نپیچد یا نشکند.

6. هم‌محور شروع کنید. ابزار را کاملاً در امتداد لوله نگه دارید، با فشار ملایم شروع کنید و اجازه دهید دندانه‌ها خودشان ابزار را جلو ببرند. فشار زیاد لازم نیست.

7. به اندازهٔ لازم جلو بروید و برگردید. وقتی طول رزوه به اندازهٔ دندهٔ اتصال رسید، دریل را روی چرخش معکوس بگذارید و ابزار را آرام بیرون بیاورید.

8. براده را تمیز و رزوه را امتحان کنید. براده‌های پلاستیکی را از رزوه و ابزار پاک کنید. اتصال را اول با دست ببندید. اگر نرم و بدون گیر بسته شد، آب‌بندی مناسب اتصال را انجام دهید و بعد از باز کردن آب، محل اتصال را از نظر نشتی بررسی کنید.

اگر یک مغزی یا تکهٔ رزوه داخل اتصال دیواری شکسته باشد، اول باید آن را بیرون بیاورید و بعد سراغ قلاویز بروید. روش کامل را در مقالهٔ چگونه مغزی شکسته را از داخل لوله آب خارج کنیم؟ توضیح داده‌ایم و ابزارش هم ابزار خارج کن رزوه و مغزی شکسته لوله آب ۱/۲ و ۳/۴ اینچ است.

قلاویز سردریلی لوله پلاستیکی با رابط شش‌گوش برای دریل و پیچ‌گوشتی شارژی

اشتباهات رایج در کار با حدیده و قلاویز

• اشتباه گرفتن سایز: فکر کردن اینکه «۱/۲» یعنی لوله ۱۲ میلی‌متری یا لوله ۲ اینچی. سایز ۱/۲ اینچ مال لوله ۲۰ و ۳/۴ اینچ مال لوله ۲۵ است.

• دور بالای دریل: سرعت زیاد پلاستیک را داغ و نرم می‌کند و دنده‌ها له یا ذوب می‌شوند.

• شروع کج: اگر ابزار هم‌راستای لوله نباشد، رزوه کج یا دوبل می‌شود و اتصال نشت می‌کند.

• فشار بیش از حد: فشار زیاد به دیوارهٔ لوله آسیب می‌زند. دندانهٔ تیز خودش ابزار را جلو می‌برد.

• استفاده روی لوله فلزی یا گاز: ابزار سردریلی لوله پلاستیکی برای فولاد، گالوانیزه و لوله گاز طراحی نشده است.

• تمیز نکردن براده: براده‌های جامانده داخل رزوه هم بستن را سفت می‌کنند و هم آب‌بندی را خراب می‌کنند.

• سفت کردن بیش از حد اتصال: رزوهٔ پلاستیکی با فشار زیاد آچار ترک می‌خورد یا هرز می‌شود.

نکات ایمنی هنگام رزوه‌زنی با دریل

• از عینک ایمنی استفاده کنید، چون براده ممکن است به سمت صورت پرتاب شود.

• آستین گشاد، دستکش آویزان و هر چیزی که در قطعهٔ در حال چرخش گیر کند را از ابزار دور نگه دارید.

• موقع تعویض ابزار، دریل برقی را از برق بکشید یا باتری پیچ‌گوشتی را جدا کنید.

• لوله یا قطعه را محکم نگه دارید یا در گیره ببندید. دریل را با دو دست بگیرید تا اگر ابزار گیر کرد، دسته نچرخد.

• در محیط خیس با دریل برقی کار نکنید و کابل را از آب دور نگه دارید.

• کار روی لوله‌کشی گاز را به هیچ وجه با این ابزارها انجام ندهید و به لوله‌کش مجاز بسپارید.

راهنمای خرید حدیده و قلاویز مناسب

1. جنس کار را مشخص کنید: برای پیچ و قطعات فلزی ست قلاویز متریک بخرید و برای لوله و اتصالات پلاستیکی آب، حدیده و قلاویز سردریلی مخصوص لوله.

2. سایز را با اتصال جور کنید: در لوله‌کشی داخل واحد معمولاً ۱/۲ (لوله ۲۰) و ۳/۴ (لوله ۲۵) کافی است. اگر هر دو را لازم دارید، ست دو سایزی یا هر دو مدل دوسر را بگیرید.

3. تک‌کاره یا دوکاره: اگر هم رزوهٔ بیرونی می‌زنید و هم رزوهٔ داخلی را ترمیم می‌کنید، مدل دوسر یک ابزار کمتر در جعبه‌ابزار است.

4. نوع دنباله: دنبالهٔ شش‌گوش در سه‌نظام کمتر هرز می‌چرخد. ببینید با سه‌نظام دریل یا پیچ‌گوشتی شارژی شما جور است.

5. کیفیت دندانه: دندانه‌ها باید تیز، یکنواخت و بدون لب‌پریدگی باشند. بسته‌بندی سالم و مشخصات واضح روی کارت هم نشانهٔ خوبی است.

همهٔ مدل‌های موجود را می‌توانید در دستهٔ حدیده و قلاویز فروشگاه ابزار رابیت ببینید و مقایسه کنید.

سؤالات متداول دربارهٔ حدیده و قلاویز

فرق حدیده و قلاویز چیست؟

حدیده رزوهٔ بیرونی (نر) را روی لوله یا میله می‌زند و قلاویز رزوهٔ داخلی (ماده) را داخل سوراخ، مهره یا اتصال ایجاد می‌کند. این دو ابزار مکمل هم هستند.

حدیده ۱/۲ برای لوله چند است؟

در لوله‌کشی آب ساختمان در ایران، حدیده و قلاویز ۱/۲ اینچ معمولاً برای لوله ۲۰ میلی‌متری استفاده می‌شود.

حدیده ۳/۴ برای چه لوله‌ای است؟

سایز ۳/۴ اینچ معمولاً برای لوله ۲۵ میلی‌متری به کار می‌رود که بیشتر در خط اصلی واحد و ورودی و خروجی پکیج دیده می‌شود.

با حدیده و قلاویز سردریلی می‌شود لوله فلزی یا گاز را رزوه زد؟

خیر. مدل‌های سردریلی که روی بسته‌شان «لوله آب پلاستیکی» نوشته شده برای لوله و اتصالات پلاستیکی ساخته شده‌اند. برای لوله فولادی و گالوانیزه از حدیدهٔ لوله فلزی استفاده کنید و کار گاز را به لوله‌کش مجاز بسپارید.

آیا با پیچ‌گوشتی شارژی هم می‌شود رزوه زد؟

بله، به شرطی که دنبالهٔ ابزار در سه‌نظام آن جا شود. با دور کم کار کنید و کلاچ را روی گشتاور متوسط بگذارید تا کنترل کار بیشتر شود.

رزوهٔ هرز شده داخل اتصال پلاستیکی را می‌شود درست کرد؟

اگر آسیب سطحی باشد، قلاویز هم‌سایز می‌تواند رزوه را تمیز و بازسازی کند. اگر دنده‌ها کاملاً از بین رفته یا اتصال ترک خورده باشد، تعویض اتصال مطمئن‌تر است.

جمع‌بندی

حدیده رزوهٔ بیرونی و قلاویز رزوهٔ داخلی می‌سازد. در لوله‌کشی آب، سایز ۱/۲ اینچ مال لوله ۲۰ و سایز ۳/۴ اینچ مال لوله ۲۵ است. برای کارهای سریع روی لوله و اتصالات پلاستیکی، حدیده و قلاویز سردریلی دوسر بیشترین سرعت را دارد. کافی است سر لوله را صاف ببرید، با دور کم و هم‌محور شروع کنید و براده را تمیز کنید تا اتصالی بدون نشتی داشته باشید. اگر برای انتخاب سایز یا مدل سؤال دارید، با فروشگاه ابزار رابیت در بازار حسن‌آباد تهران تماس بگیرید.