ایمنی در کار با دستگاه جوش
ایمنی در کار با دستگاه جوش
شنبه، ۳ آبان ۱۴۰۴
ایمنی در کار با دستگاه جوش یعنی محافظت از چشم، پوست، ریه و بدن در برابر چهار خطر اصلی: نور قوس، شوک الکتریکی، دود و گازهای سمی، و آتش‌سوزی. به زبان ساده: هرگز بدون ماسک با فیلتر مناسب به قوس نگاه نکنید، دستکش و لباس نسوز خشک بپوشید، کابل و اتصال زمین را سالم نگه دارید، در فضای دارای تهویه کار کنید و قبل از جوشکاری محیط را از مواد قابل اشتعال خالی کنید. در ادامه همه این نکات را با جزئیات و یک چک‌لیست کوتاه آورده‌ایم.
جوشکاری یکی از فرایندهای پرکاربرد در صنایع مختلف است که در ساخت قطعات فلزی، تعمیرات صنعتی و پروژه‌های ساختمانی نقش حیاتی دارد. با این حال، کار با دستگاه جوش می‌تواند خطرات جدی برای سلامت جوشکار و اطرافیان داشته باشد. رعایت اصول ایمنی نه‌تنها از حادثه جلوگیری می‌کند، بلکه کیفیت کار را نیز بهتر می‌کند. این مقاله یک راهنمای عمومی است و جای آموزش عملی زیر نظر مربی و دستورالعمل سازنده دستگاه را نمی‌گیرد.
خطرات اصلی در جوشکاری
قبل از پرداختن به راهکارهای ایمنی، باید خطرات را شناخت. خطرات اصلی شامل تشعشعات نوری مضر، سوختگی، شوک الکتریکی، دود و گازهای سمی، پرتاب جرقه و مذاب، و آسیب شنوایی است.
نور قوس: پرتو فرابنفش و فروسرخ قوس جوش حتی در چند ثانیه می‌تواند باعث «برق‌زدگی چشم» (التهاب دردناک قرنیه) شود و پوست را مثل آفتاب‌سوختگی بسوزاند. این خطر برای اطرافیانی که بدون محافظ نگاه می‌کنند هم وجود دارد.
حرارت: دمای قوس به چند هزار درجه سانتی‌گراد می‌رسد و قطعه جوش‌خورده تا مدتی بعد از کار هم داغ می‌ماند.
برق: مدار جوش، الکترود و انبر جوش برق‌دار هستند و در محیط خیس یا با دستکش مرطوب خطر شوک بسیار بیشتر می‌شود.
دود و گاز: دود جوش حاوی ذرات ریز فلزی و اکسیدهاست که در تنفس طولانی‌مدت به ریه آسیب می‌زند.
تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
اولین خط دفاع در برابر خطرات جوشکاری، تجهیزات حفاظت فردی مناسب است.
برای یافتن گزینه‌های مرتبط با حفاظت فردی، تجهیزات ایمنی کارگاه را ببینید و مشخصات هر وسیله را جداگانه بررسی کنید.
ماسک جوشکاری: فیلتر ماسک باید با نوع جوش و آمپر جور باشد. برای جوش الکترود (برق) معمولاً فیلترهای تیره با شماره حدود ۱۰ تا ۱۳ استفاده می‌شود؛ هرچه آمپر بالاتر، شماره تیره‌تر. جدول راهنمای سازنده ماسک را ملاک قرار دهید. ماسک‌های اتوماتیک (تاریک‌شونده) راحت‌ترند، اما باید باتری و سنسورشان سالم باشد.
عینک ایمنی زیر ماسک: هنگام سنگ‌زدن و تمیز کردن گل جوش، ماسک بالا می‌رود؛ عینک ایمنی چشم را از پرتاب ذرات محافظت می‌کند.
دستکش جوشکاری: از جنس چرم یا مواد مقاوم به حرارت، بلند و پوشاننده مچ. دستکش باید خشک باشد.
لباس کار نسوز: از چرم یا پارچه نخی ضخیم یا پارچه مخصوص ضدحریق؛ لباس‌های مصنوعی (پلی‌استر و نایلون) با جرقه ذوب می‌شوند و به پوست می‌چسبند. جیب باز و سرآستین برگشته جای گیر کردن جرقه است.
کفش ایمنی: با پنجه محافظ و کف عایق؛ شلوار باید روی کفش بیفتد تا مذاب داخل کفش نرود.
محافظ سر و گوش: کلاه یا دستمال نسوز برای سر و مو، و گوشی ایمنی در محیط‌های پرسروصدا یا هنگام سنگ‌زنی.
برای جوشکاری در ارتفاع، کمربند ایمنی و تجهیزات ضدسقوط هم الزامی است و باید مراقب بود جرقه روی طناب یا بند ایمنی نریزد.
ایمنی الکتریکی در جوشکاری
جوشکاری قوس الکتریکی با جریان زیاد انجام می‌شود و بی‌احتیاطی می‌تواند کشنده باشد.
دستگاه را فقط به پریز و سیم‌کشی استاندارد دارای سیم ارت و فیوز مناسب وصل کنید و از سیم‌سیار نازک و فرسوده استفاده نکنید.
کابل‌های جوش، انبر الکترود و فک اتصال (اتصال زمین مدار جوش) باید عایق سالم داشته باشند. کابل پاره، سوخته یا لخت را تعویض کنید؛ با چسب برق موقتی سرهم نکنید.
فک اتصال را تا جای ممکن نزدیک محل جوش و روی فلز تمیز ببندید تا جریان از مسیرهای ناخواسته عبور نکند.
هرگز روی سطح خیس یا در محیط مرطوب جوشکاری نکنید و کابل را دور بدن یا گردن نپیچید.
هنگام تعویض الکترود دستکش خشک بپوشید و الکترود را با دست لخت لمس نکنید.
قبل از هر تعمیر، تمیزکاری یا جابه‌جایی، دستگاه را خاموش کرده و دوشاخه را بکشید.
افرادی که ضربان‌ساز قلب یا ایمپلنت الکترونیکی دارند، پیش از جوشکاری یا نزدیک شدن به آن باید با پزشک مشورت کنند.
دستگاه جوش را در جای خشک، با فضای کافی برای خنک شدن و دور از مواد قابل اشتعال قرار دهید. استفاده از کلید محافظ جان و قطع‌کن مناسب برای مدار برق کارگاه توصیه می‌شود؛ جزئیات را با برق‌کار و دفترچه دستگاه هماهنگ کنید.
تهویه و حفاظت تنفسی
دود و گازهای جوشکاری حاوی ذرات فلزی، اکسیدها و گازهای سمی هستند و می‌توانند به دستگاه تنفسی آسیب بزنند.
جوشکاری را در فضای دارای تهویه مناسب انجام دهید و سر را از مسیر مستقیم دود دور نگه دارید.
در کارگاه، هود یا مکنده موضعی نزدیک محل جوش، دود را قبل از رسیدن به صورت جوشکار خارج می‌کند.
در فضای بسته یا هنگام کار طولانی، از ماسک تنفسی با فیلتر مناسب دود جوش استفاده کنید.
ورق گالوانیزه: دود روی (زینک) می‌تواند باعث «تب دود فلز» با علائمی شبیه سرماخوردگی شود. بهتر است پوشش گالوانیزه محل جوش را قبل از کار با روش مناسب بردارید و حتماً تهویه قوی داشته باشید.
استیل و فلزات رنگ‌شده: دود جوش استیل ضدزنگ و قطعات رنگ‌شده یا روغنی خطرناک‌تر است؛ رنگ و روغن محل جوش را قبل از کار پاک کنید.
برای پاک کردن زنگ، رنگ قدیمی و آلودگی از شیارها و لبه‌های قطعه قبل از جوش، یک فرچه سیمی سر دریلی کار را سریع‌تر می‌کند (با عینک و دستکش). در فضاهای کاملاً محصور مثل مخازن و تانکرها، جوشکاری فقط باید با مجوز، تهویه با هوای تازه، پایش هوا و نفر مراقب بیرون از مخزن انجام شود.
پیشگیری از حریق و انفجار
جرقه‌های جوشکاری می‌توانند چند متر دورتر پرتاب شوند و از درز و شکاف کف و دیوار عبور کنند.
قبل از شروع، مواد قابل اشتعال (چوب، کارتن، پارچه، بنزین، تینر، رنگ) را از محدوده کار دور کنید؛ آنچه جابه‌جا نمی‌شود را با پتو یا پرده نسوز بپوشانید.
هرگز روی بشکه، مخزن یا لوله‌ای که قبلاً سوخت، روغن یا گاز داشته جوشکاری نکنید، مگر اینکه متخصص آن را طبق روش استاندارد تخلیه، شست‌وشو و ایمن کرده باشد؛ بخار باقی‌مانده می‌تواند منفجر شود.
کپسول‌های گاز (آرگون، CO2، اکسیژن و گاز سوختنی) را ایستاده و با زنجیر یا بست مهار کنید، شیرشان را بعد از کار ببندید و کپسول اکسیژن را از گازهای سوختنی دور نگه دارید. به اتصالات اکسیژن گریس و روغن نزنید.
نشتی شیلنگ و اتصالات گاز را فقط با آب و صابون بررسی کنید؛ هرگز با شعله یا فندک.
یک کپسول آتش‌نشانی مناسب (معمولاً پودری ABC) در دسترس باشد؛ روی آتش وسایل برقی آب نریزید.
بعد از پایان کار، محل را دست‌کم تا حدود نیم ساعت از نظر دود یا آتش پنهان زیر نظر داشته باشید.
آماده‌سازی محیط کار
محیط کار باید تمیز، مرتب و بدون مانع باشد. کابل‌های جوش نباید مسیر رفت‌وآمد را ببندند و باید طوری چیده شوند که پا به آن‌ها گیر نکند. نور کافی برای دید واضح محل جوش ضروری است.
صفحه‌های محافظ یا پرده‌های جوشکاری را اطراف محل کار نصب کنید تا دیگران در معرض نور قوس قرار نگیرند. این پرده‌ها باید نسوز و مخصوص جوشکاری باشند. کف محل کار نباید لغزنده یا روغنی باشد. قطعه را با گیره یا فیکسچر محکم کنید تا هنگام جوش جابه‌جا نشود و دستتان مجبور نباشد نزدیک قوس قطعه را نگه دارد؛ گیره و ابزارهای مهار را در دسته ابزار دستی ببینید.
برای مهار مکانیکی قطعه، ست گیره سی کلمپ را فقط در چیدمان مناسب بررسی کنید؛ این ابزار جایگزین اتصال زمین نیست.
نگهداری و بازرسی تجهیزات
بازرسی منظم دستگاه جوش و متعلقات آن برای عملکرد ایمن حیاتی است. کابل‌ها را به طور منظم برای پارگی، سوختگی یا فرسودگی عایق بررسی کنید. اتصالات باید محکم و بدون اکسیدشدگی باشند؛ اتصال شل داغ می‌کند و خودش منشأ آتش است.
دریچه‌های خنک‌کاری دستگاه را از گردوخاک و براده تمیز نگه دارید. در دستگاه‌های TIG و MIG که سیستم خنک‌کننده دارند، سطح مایع و شیلنگ‌ها را طبق دفترچه بررسی کنید.
تجهیزات حفاظت فردی نیز باید مرتب بازرسی شوند. شیشه محافظ ماسک باید تمیز و بدون ترک باشد و فیلتر آسیب‌دیده یا ماسک اتوماتیکی که دیر تاریک می‌شود، باید تعویض شود.
آموزش و صلاحیت جوشکار
یکی از مهم‌ترین عوامل ایمنی، آموزش صحیح است. هر جوشکار باید دوره‌های آموزشی ایمنی و فنی را گذرانده باشد و با خطرات خاص هر روش جوشکاری و اقدامات اضطراری آشنا باشد. جوشکاران مبتدی تا زمان کسب مهارت کافی باید زیر نظر افراد باتجربه کار کنند.
چک‌لیست ۱ دقیقه‌ای قبل از جوشکاری
ماسک با فیلتر مناسب، عینک، دستکش خشک، لباس نخی یا نسوز و کفش ایمنی پوشیده‌اید؟
کابل‌ها، انبر و فک اتصال سالم و محکم‌اند و دستگاه به پریز دارای ارت وصل است؟
زمین و دست‌ها خشک‌اند؟
مواد قابل اشتعال دور شده و کپسول آتش‌نشانی در دسترس است؟
تهویه کافی است و اطرافیان با پرده یا فاصله از نور قوس محافظت می‌شوند؟
سؤالات پرتکرار درباره ایمنی جوشکاری
اگر چشمم برق جوش زد چه کنم؟
برق‌زدگی چشم معمولاً چند ساعت بعد با سوزش، اشک‌ریزش و حس شن در چشم ظاهر می‌شود. چشم را نمالید و به پزشک یا اورژانس چشم مراجعه کنید؛ از قطره یا داروی خودسرانه استفاده نکنید.
با عینک آفتابی می‌شود به جوش نگاه کرد؟
خیر. عینک آفتابی و شیشه‌های رنگی معمولی در برابر نور قوس محافظت کافی ندارند. فقط فیلتر استاندارد جوشکاری با شماره مناسب قابل اعتماد است.
جوشکاری با دستکش خیس خطر دارد؟
بله. رطوبت مقاومت پوست و دستکش را کم می‌کند و خطر برق‌گرفتگی را بالا می‌برد. دستکش خیس را عوض کنید.
آیا جوشکاری داخل خانه یا پارکینگ بسته ایمن است؟
فقط با تهویه کافی، دور کردن کامل مواد قابل اشتعال (به‌ویژه خودرو، بنزین و رنگ) و داشتن کپسول آتش‌نشانی. اگر این شرایط فراهم نیست، کار را به فضای باز یا کارگاه منتقل کنید.
جمع‌بندی
ایمنی در جوشکاری یک مسئولیت مشترک است که به آموزش کافی، تجهیزات مناسب و هوشیاری دائمی نیاز دارد. رعایت این اصول نه‌تنها از حادثه پیشگیری می‌کند، بلکه بهره‌وری و کیفیت کار را هم بالا می‌برد. هیچ کاری به اندازه سلامتی شما ارزشمند نیست.
اگر بعد از جوشکاری نیاز به سوراخ‌کاری قطعات فلزی دارید، با انواع مته آهن آشنا شوید و مته مناسب را از دسته مته آهن انتخاب کنید. برای آشنایی کلی با ابزارهای کارگاهی هم مقاله ابزارآلات چیست و لوازم ضروری جعبه ابزار را ببینید.